ΚΥΡΙΑΚΗ ΙE΄ΛΟΥΚΑ – ΑΓΙΟΥ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ
Ζωντανή μετάδοση από την Ιστοσελίδα μας ΕΔΩ
(Ραδιοτηλεοπτική μετάδοση).
με θέμα λειτουργικού κηρύγματος:
«Ανάγνωση εγκύκλιος μητροπόλεως»
ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΕΦΡΑΙΜ ΤΟΥ ΣΥΡΟΥ
Τὸ λαμπρὸ αὐτὸ ἄστρο τῆς Ἐκκλησίας ἀνέτειλε στὴν Ἀνατολή, στὴν πόλη Νίσιβη τῆς Μεσοποταμίας, περὶ τὸ 306. Νέος ἦταν ἀκόμη ὅταν ὁ πατέρας του -ὁ ὁποῖος ἦταν ἱερέας τῶν εἰδώλων- τὸν ἔδιωξε ἀπὸ τὴν οἰκογενειακὴ κατοικία ἐξαιτίας τῆς συμπάθειάς του γιὰ τὴν χριστιανικὴ θρησκεία. Τὸν δέχθηκε τότε ὁ ἅγιος ἐπίσκοπος Ἰάκωβος [13 Ἰαν.], ὁ ὁποῖος τὸν δίδαξε τὴν ἀγάπη γιὰ τὴν ἀρετὴ καὶ τὴν ἀδιάλειπτη μελέτη τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ. Ἡ μελέτη τῆς Ἁγίας Γραφῆς ἄναψε μέσα του φλόγα ποὺ τὸν ἔκανε νὰ καταφρονήσει τὰ ἀγαθὰ καὶ τὶς μέριμνες τοῦ κόσμου, γιὰ νὰ ὑψώσει τὴν ψυχὴ του πρὸς τὴν ἀπόλαυση τῶν οὐρανίων ἀγαθῶν. Ἡ πίστη καὶ ἡ ἐμπιστοσύνη του στὸ Θεό, ἀκλόνητες ὡς τὸ ὄρος Σιών, τὸν ὁδήγησαν νὰ ἀσπασθεῖ ἕναν θαυμαστὸ τρόπο ζωῆς. Διέθετε τέτοια καθαρότητα σώματος καὶ ψυχῆς, ὥστε ὑπερέβαινε τὰ ὅρια τῆς ἀνθρώπινης φύσης καὶ τοῦ ἐπέτρεπε νὰ κυβερνᾶ ὡσὰν βασιλέας σὲ ὅλες τὶς κινήσεις τῆς ψυχῆς του, μὴ ἀφήνοντας ρυπαρὸ λογισμὸ νὰ φανεῖ στὸν ὁρίζοντα τοῦ νοῦ του. Στὸ τέλος τῆς ζωῆς του, ἀναγνώριζε ὅτι δὲν εἶχε πεῖ κακὸ λόγο γιὰ κανένα, οὔτε εἶχε ἀφήσει νὰ ξεφύγει ἀπὸ τὸ στόμα του μάταιη κουβέντα.
Ἀπογυμνωμένος ἀπὸ τὰ πάντα, ὅπως οἱ Ἀπόστολοι, ἀγωνιζόμενος τὴν ἡμέρα κατὰ τῆς πείνας καὶ τὴν νύχτα κατὰ τοῦ ὕπνου, ἐνδύοντας τὶς πράξεις καὶ τοὺς λόγους του μὲ τὴν ἁγία ταπείνωση τοῦ Χριστοῦ, ἔλαβε ἀπὸ τὸν Θεὸ τὸ χάρισμα τῆς κατανύξεως καὶ τῶν ἀδιάλειπτων δακρύων σὲ τέτοιο βαθμό, ὥστε καταλαμβάνει στὴν χορεία τῶν ἁγίων τὴν προνομιακὴ θέση τοῦ «διδασκάλου τῆς κατανύξεως». Ἀπὸ θαῦμα, γνωστὸ μονάχα σὲ ὅσους προσφέρουν ὅλη τὴν ὕπαρξή τους στὴ θυσία στὸν Κύριο, οἱ ὀφθαλμοὶ του εἶχαν μεταμορφωθεῖ σὲ δύο ἀέναες πηγὲς δακρύων. Γιὰ πολλὰ χρόνια, οὐδὲ μιὰ στιγμὴ τῆς ἡμέρας ἢ τῆς νύχτας αὐτὰ τὰ φωτοβόλα νερά, τὰ καθαρτήρια καὶ ἀγιαστικά, αὐτὸ τὸ δεύτερο βάπτισμα τῶν δακρύων, δὲν ἔπαυσαν νὰ τρέχουν ἀπὸ τὰ μάτια του, μετατρέποντας τὸ πρόσωπό του σὲ ἀκηλίδωτο καθρέφτη ποὺ ἀντανακλοῦσε τὴν παρουσία του Θεοῦ. Θρηνοῦσε ἀδιάκοπα τὰ ἁμαρτήματά του ἢ τὰ ἁμαρτήματα τῶν ἄλλων καὶ καμμιὰ φορά, ὅταν ἀναλογιζόταν τὰ ὅσα θαυμαστὰ ἔπραξε ὁ Θεὸς γιὰ μᾶς τοὺς ἀνθρώπους, τὰ δάκρυά του μεταβάλλονταν σὲ δάκρυα χαράς. Σὰν ἕνας θαυμαστὸς κύκλος, ὅπου δὲν μποροῦσες νὰ ξεχωρίσεις ἀρχὴ καὶ τέλος, οἱ στεναγμοὶ του γεννοῦσαν μέσα του τὰ δάκρυα, τὰ δάκρυα γεννοῦσαν τὴν προσευχή, ἡ προσευχὴ τὸ κήρυγμα, ποὺ κὶ αὐτὸ ἀκόμη τὸ διέκοπτε νέος θρῆνος. Διαβάζοντας τοὺς θαυμάσιους λόγους του περὶ κατανύξεως ἢ τὶς τόσο ρεαλιστικὲς περιγραφὲς του γιὰ τὴν Δευτέρα Παρουσία, ἀκόμη καὶ οἱ πιὸ σκληρόκαρδοι δὲν μένουν ἀσυγκίνητοι. Ἐπὶ γενεὲς γενεῶν, ἕως τὶς ἡμέρες μας, ἡ ἀνάγνωση τῶν ἔργων τοῦ ἁγίου Ἐφραίμ φέρνει δάκρυα στὰ μάτια, ἀνοίγοντας στοὺς ἁμαρτωλοὺς τὴν ὁδὸ τῆς μετανοίας καὶ τῆς μεταστροφῆς.
Λίγο μετὰ τὸ ἅγιο Βάπτισμά του -ἦταν τότε περίπου εἴκοσι ἐτῶν- ὁ Ἐφραίμ ἐγκατέλειψε τὴν σύγχυση τῆς πόλης καὶ ἀποτραβήχθηκε στὴν ἔρημο γιὰ νὰ συνομιλήσει μὲ τὸ Θεὸ στὴν ἡσυχία καὶ νὰ ζήσει συντροφιὰ μὲ τοὺς ἀγγέλους. Πήγαινε ἀπὸ τόπο σὲ τόπο, ἐλεύθερος ἀπὸ κάθε δεσμό, ὅπου τὸν ὁδηγοῦσε τὸ Ἅγιο Πνεῦμα, γιὰ ὠφέλεια δικὴ του καὶ τῶν ἀδελφῶν. Μετέβη στὴν πόλη Ἔδεσσα γιὰ προσκύνημα ἀναζητώντας ἕναν ἅγιο ἄνθρωπο στὸν ὁποῖο θὰ μποροῦσε νὰ ὑποταγεῖ καὶ νὰ ζήσει ὡς μοναχός. Συναντώντας στὸν δρόμο του μία πόρνη, προσποιήθηκε ὅτι ἀποδέχεται τὶς προτάσεις της καὶ λέγοντάς της νὰ τὸν ἀκολουθήσει, τὴν ὁδήγησε στὴν κεντρικὴ πλατεία, ἀντὶ νὰ ἀναζητήσει ἕνα μέρος ἀπόμερο, κατάλληλο γιὰ ἁμαρτία. Ἡ πόρνη τοῦ εἶπε: «Γιατὶ μὲ ἔφερες ἐδῶ; Δὲν ντρέπεσαι νὰ ἐκτεθεὶς στὰ βλέμματα τῶν ἀνθρώπων;» Ὁ ἅγιος ἀποκρίθηκε: «Δυστυχισμένη, σὲ φοβίζει τὸ βλέμμα τῶν ἀνθρώπων. Δὲν φοβᾶσαι τὸ βλέμμα τοῦ Θεοῦ ποὺ βλέπει τὰ πάντα καὶ ποὺ θὰ κρίνει στὴν ἔσχατη ἡμέρα τὶς πράξεις καὶ τὶς πιὸ κρύφιες σκέψεις μας;» Φοβισμένη ἡ γυναίκα μετανόησε καὶ ἀφέθηκε νὰ ὁδηγηθεῖ σὲ μέρος κατάλληλο γιὰ τὴν σωτηρία της.
Ὕστερα ἀπὸ μερικὰ χρόνια στὴν Ἔδεσσα, ὁ ἅγιος Ἐφραίμ ἀναχώρησε ξανὰ γιὰ τὴν ἔρημο. Εἶχε ἀκούσει νὰ ἐπαινοῦν τὶς ἀρετὲς τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, καὶ ὁ Θεὸς τοῦ ἀποκάλυψε σὲ ὅραμα ὅτι ὁ ἐπίσκοπος Καισαρείας ἔμοιαζε μὲ πύρινη στύλη ποὺ ἕνωνε τὴν γῆ μὲ τὸν οὐρανό. Χωρὶς ἀργοπορία ὁ Ἐφραίμ ξεκίνησε γιὰ τὴν Καππαδοκία. Ἔφθασε στὴν Καισάρεια τὴν ἡμέρα τῶν Θεοφανείων καὶ εἰσῆλθε στὸν ναὸ τὴν στιγμὴ ποὺ τελοῦνταν ἡ θεία Λειτουργία. Μονολότι δὲν καταλάβαινε ἑλληνικά, τὸν ἔπιασε θαυμασμὸς βλέποντας τὸν μεγάλο ἱεράρχη νὰ κηρύττει, γιατὶ ἔβλεπε ἕνα λευκὸ περιστέρι καθισμένο στὸν ὦμο του, νὰ τοῦ ψιθυρίζει στὸ αὐτὶ θεϊκὰ λόγια. Τὸ ἴδιο αὐτὸ περιστέρι ἀποκάλυψε στὸν Μέγα Βασίλειο τὴν παρουσία ἀνάμεσα στὸ πλῆθος τοῦ ταπεινοῦ Σύρου ἀσκητή. Ἔστειλε νὰ τὸν βροῦν, συνομίλησε λίγο μαζὶ του στὸ βάθος τοῦ ἱεροῦ καὶ ἀπαντώντας στὸ αἴτημά του, ὁ Θεὸς παραχώρησε νὰ ἀρχίσει ξαφνικὰ ὁ Ἐφραίμ νὰ μιλᾶ ἑλληνικά, σὰν νὰ ἦταν ἡ μητρικὴ του γλώσσα. Κατόπιν ὁ Βασίλειος χειροτόνησε τὸν Ἐφραίμ διάκονο καὶ τὸν ἄφησε νὰ ἐπιστρέψει στὴν πατρίδα του.
Τὴν ἐποχὴ ἐκείνη ἄρχισε μακρὰ σειρὰ πολέμων μεταξὺ βυζαντινῶν καὶ Περσῶν (ἀπὸ τὸ 338 μέχρι τὸ 387), καθὼς καὶ ἀνελέητοι διωγμοὶ τῶν χριστιανῶν σὲ ὅλη τὴν Περσία, ἐπειδὴ θεωροῦνταν σύμμαχοι τῶν Ρωμαίων. Μαθαίνοντας στὴν ἔρημο τὰ βάσανα τῶν ἀδελφῶν του, ὁ ἅγιος Ἐφραίμ ἐπέστρεψε στὴν Νίσιβη γιὰ νὰ τοὺς συνδράμει μὲ τὰ ἔργα του καὶ μὲ τοὺς λόγους του. Ὅταν ἦταν μικρός, τοῦ εἶχε ἀποκαλυφθεῖ ἡ κλήση στὴν ὁποία τὸν καλοῦσε ὁ Θεός, βλέποντας σὲ ὅραμα νὰ φύεται ἀπὸ τὸ στόμα του ἕνα μεγάλο ἀμπέλι ποὺ γέμισε ὁλόκληρη τὴν γῆ. Ὅλα τὰ πουλιὰ τοῦ οὐρανοῦ ἔρχονταν νὰ καθίσουν πάνω του καὶ νὰ χορτάσουν ἀπὸ τοὺς καρποὺς του καὶ ὅσο αὐτὰ τσιμπολογοῦσαν τὶς ρῶγες τόσο περισσότερο αὐτὸ γέμιζε σταφύλια. Ἡ χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος τὸν πληρούσε τόσο ἄφθονα, ὥστε ὅταν ἀπευθυνόταν στὸ λαό, ἡ γλώσσα του δὲν προλάβαινε νὰ προφέρει τὶς οὐράνιες σκέψεις ποὺ τοῦ ἐνέπνεε ὁ Θεὸς καὶ ἔμοιαζε νὰ τραυλίζει. Γι’ αὐτὸ ἀπηύθυνε στὸν Θεὸ αὐτὴ τὴν ἀσυνήθιστη προσευχὴ: «Συγκράτησε, Κύριε, τὰ κύματα τῆς χάριτος σου!»
Ὅταν δὲν ἦταν ἀπασχολημένος μὲ τὴν διδασκαλία γιὰ τὴν στερέωση τῆς πίστεως ἔναντι τῶν εἰδωλολατρῶν καὶ τῶν αἱρετικῶν, ἔθετε τὸν ἑαυτὸ του ταπεινὰ στὴν ὑπηρεσία τῶν ὅλων, ὡς ἀληθινὸς διάκονος, μιμούμενος τὸν Χριστό, ὁ ὁποῖος ἔγινε «δοῦλος» μας. Ἀπὸ ταπείνωση λοιπὸν ἀρνιόταν πάντα νὰ ἀνέλθει στὸν βαθμὸ τοῦ πρεσβυτέρου. Οἱ ἀρετὲς του, ἡ προσευχὴ του, οἱ καρποὶ τῆς θεωρίας καὶ τῆς μελέτης, ὅλα τὰ χαρίσματα ποὺ τοῦ παρεῖχε ὁ Θεός, δὲν τὰ κρατοῦσε γιὰ τὸν ἑαυτὸ του ἀλλὰ μὲ αὐτὰ κοσμοῦσε τὴν Ἐκκλησία, τὴν Νύμφη τοῦ Χριστοῦ, ὡσὰν μὲ διάδημα χρυσὸ μὲ πολύτιμους λίθους. Ὅταν οἱ Πέρσες πολιόρκησαν τὴν Νίσιβη (338), ἡ πόλη σώθηκε χάρη στὴν προσευχὴ τοῦ Ἐφράιμ καὶ τοῦ ἁγίου Ἰακώβου [13 Ἰαν]. Ὅμως, ὕστερα ἀπὸ διαδοχικοὺς πολέμους, παραδόθηκε τελικὰ στὸν σκληρὸ ἡγεμόνα τῶν Περσῶν τὸ 363. Ἀρνούμενος νὰ ζήσει ὑπὸ τὴν κυριαρχία τῶν εἰδωλολατρῶν, ὁ ἅγιος Ἐφραίμ καὶ πολλοὶ ἄλλοι χριστιανοὶ ἔφυγαν τότε γιὰ τὴν Ἔδεσσα. Ἐκεῖ πέρασε τὰ δέκα τελευταία χρόνια τοῦ βίου του συνεχίζοντας τὸ ἔργο τῆς Ἑρμηνευτικῆς Σχολῆς, ποὺ εἶχε ἱδρύσει στὴ Νίσιβη ὁ ἅγιος Ἰάκωβος, διδάσκοντας στὴ Σχολὴ τῆς Ἔδεσσας, ποὺ ἔφτασε νὰ ἐπονομάζεται «Σχολὴ τῶν Περσῶν». Ἐκεῖ συνέταξε τὸ μεγαλύτερο μέρος τῶν θαυμαστῶν ἔργων του, ὅπου ἢ γνώση του γιὰ τὸν Θεὸ καὶ τὰ ἅγια δόγματα ἐνδύεται τὴν ὑπέροχη στολὴ μιᾶς ἀσύγκριτης ποιητικῆς γλώσσας. Λέγεται ὅτι συνέθεσε στὰ συριακὰ περισσότερους ἀπὸ τρία ἑκατομμύρια στίχους: ἑρμηνείες στὰ περισσότερα βιβλία τῆς Ἁγία Γραφῆς, συγγράμματα κατὰ τῶν αἱρέσεων, ὕμνους στὸν Παράδεισο, στὴν Παρθενία, στὴν Πίστη, στὰ μυστήρια τῆς Σωτηρίας καὶ στὶς μεγάλες ἑορτὲς τοῦ ἔτους. Μεγάλο μέρος ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ὕμνους ἐνσωματώθηκε στὴν σύνθεση τῶν λειτουργικῶν βιβλίων τῆς συρριακῆς Ἐκκλησίας, ἐξ οὐ ἡ ἐπωνυμία του «Λύρα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» καὶ «Οἰκουμενικὸς Διδάσκαλος». Πολλὰ ἄλλα συγγράμματα μᾶς παραδόθηκαν μὲ τὸ ὄνομά του στὰ ἑλληνικά. Ἀφοροῦν κυρίως τὴν συντριβὴ τῆς καρδιᾶς, τὴν ἄσκηση καὶ τὶς μοναχικὲς ἀρετές.
Ὁ ἅγιος Ἐφραίμ ὀργάνωσε τὴν κοινωνικὴ περίθαλψη τῆς πόλης τὸν καιρὸ τοῦ λιμοῦ, τὸ 372, καὶ παρέδωσε τὴν ψυχὴ του στὸ Θεὸ τὸ 373, περιστοιχιζόμενος ἀπὸ μεγάλο ἀριθμὸ μοναχῶν καὶ ἀσκητῶν ποὺ ἄφησαν σκῆτες, ἐρήμους καὶ σπήλαια γιὰ νὰ παρευρεθοῦν στὶς τελευταῖες του στιγμές. Τοὺς ἄφησε μιὰ συγκινητικὴ Διαθήκη, πλήρη ταπεινώσεως καὶ κατανύξεως, στὴν ὁποία ζητάει ἱκετευτικὰ ἀπὸ ὅλους ὅσους τὸν ἀγαποῦν νὰ μὴν τὸν τιμήσουν μὲ λαμπρὴ κηδεία, ἀλλὰ νὰ ἀποθέσουν τὸ σῶμα του στὴν τάφρο τὴν προορισμένη γιὰ τοὺς ξένους καὶ νὰ τοῦ προσφέρουν, ἀντὶ λουλούδια καὶ ἀρώματα, τὸ στήριγμα τῶν προσευχῶν τους.
Πηγή: Νέος Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Ιερομονάχου Μακαρίου Σιμωνοπετρίτου, Τόμος 5ος. Εκδόσεις: Ίνδικτος.
ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΟ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑ
ΚΥΡΙΑΚΗ 28 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ
Λουκ.ιθ΄1-10
ΚΕΙΜΕΝΟ
1 ΚΑΙ εἰσελθὼν διήρχετο τὴν Ἱεριχώ· 2 καὶ ἰδοὺ ἀνὴρ ὀνόματι καλούμενος Ζακχαῖος, καὶ αὐτὸς ἦν ἀρχιτελώνης, καὶ οὗτος ἦν πλούσιος, 3 καὶ ἐζήτει ἰδεῖν τὸν Ἰησοῦν τίς ἐστι, καὶ οὐκ ἠδύνατο ἀπὸ τοῦ ὄχλου, ὅτι τῇ ἡλικίᾳ μικρὸς ἦν. 4 καὶ προδραμὼν ἔμπροσθεν ἀνέβη ἐπὶ συκομορέαν, ἵνα ἴδῃ αὐτόν, ὅτι ἐκείνης ἤμελλε διέρχεσθαι. 5 καὶ ὡς ἦλθεν ἐπὶ τὸν τόπον, ἀναβλέψας ὁ Ἰησοῦς εἶδεν αὐτὸν καὶ εἶπε πρὸς αὐτόν· Ζακχαῖε, σπεύσας κατάβηθι· σήμερον γὰρ ἐν τῷ οἴκῳ σου δεῖ με μεῖναι. 6 καὶ σπεύσας κατέβη, καὶ ὑπεδέξατο αὐτὸν χαίρων. 7 καὶ ἰδόντες πάντες διεγόγγυζον λέγοντες ὅτι παρὰ ἁμαρτωλῷ ἀνδρὶ εἰσῆλθε καταλῦσαι. 8 σταθεὶς δὲ Ζακχαῖος εἶπε πρὸς τὸν Κύριον· ἰδοὺ τὰ ἡμίση τῶν ὑπαρχόντων μου, Κύριε, δίδωμι τοῖς πτωχοῖς, καὶ εἴ τινός τι ἐσυκοφάντησα, ἀποδίδωμι τετραπλοῦν. 9 εἶπε δὲ πρὸς αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς ὅτι σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ ἐγένετο, καθότι καὶ αὐτὸς υἱὸς Ἀβραάμ ἐστιν. 10 ἦλθε γὰρ ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπολωλός.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
1Mπήκε κατόπιν στην Iεριχώ και περνούσε μέσα απ’αυτήν. 2Eκεί, λοιπόν, εμφανίστηκε κάποιος, που ονομαζόταν Zακχαίος – ο οποίος ήταν προϊστάμενος των τελωνών και ήταν πλούσιος – 3και προσπαθούσε να δει ποιος είναι ο Iησούς, αλλά δεν μπορούσε εξαιτίας του πλήθους, γιατί ήταν κοντός στο ανάστημα. 4Tους προσπέρασε τότε τρέχοντας μπροστά κι ανέβηκε σε μια συκομουριά για να τον δει, επειδή από εκείνο το δρόμο θα περνούσε ο Iησούς. 5Mόλις, λοιπόν, έφτασε ο Iησούς στο μέρος εκείνο, κοίταξε προς τα πάνω, τον είδε και του είπε: «Zακχαίε, βιάσου να κατέβεις, γιατί σήμερα πρέπει να μείνω στο σπίτι σου». 6Bιαστικά, τότε, κατέβηκε και τον υποδέχτηκε με χαρά. 7Όλοι οι άλλοι, όμως, όταν το είδαν αυτό, γόγγυζαν λέγοντας πως σ’ενός αμαρτωλού το σπίτι μπήκε να μείνει. 8Σηκώθηκε όρθιος τότε ο Zακχαίος και είπε στον Kύριο: «Kύριε, να! Aπό τώρα τα μισά από τα υπάρχοντά μου τα προσφέρω στους φτωχούς. Kι αν από κάποιον πήρα κάτι με τρόπο εκβιαστικό, του το επιστρέφω στο τετραπλάσιο». 9Tότε ο Iησούς του είπε: «Σήμερα συντελέστηκε σωτηρία στο σπίτι αυτό, καθότι γιος του Aβραάμ είναι κι αυτός. 10Γιατί ο Γιος του Aνθρώπου ήρθε ν’αναζητήσει και να σώσει το χαμένο».
Ἀπολυτίκιον
Ἦχος γ’. Θείας πίστεως.
Ρεῖθρον ἄυλον, ἐν τὴ ψυχή σου, τὸν ζωήρρυτον, πλουτήσας φόβον, κατανύξεως κρατὴρ ἀναδέδειξαι, ὅθεν ἠμᾶς πρὸς ἠθῶν τελειότητα, τοὶς ἱεροίς σου ρυθμίζεις διδάγμασιν. Ἐφραὶμ Ὅσιε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε, δωρήσασθαι ἠμὶν τὸ μέγα ἔλεος.
