ΒΙΟΣ ΟΣΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΗΣ ΚΛΙΜΑΚΟΣ
Αἱ μᾶλλον ἐξακριβωμέναι βιογραφικαί πληροφορίαι διά τόν Ἰωάννην τῆς Κλίμακος περί το 579 μετά Χριστόν. Υἱός οἰκογενείας εὐσεβοῦς καί εὐπόρου, εἶχε λάβη καλήν ἐκπαίδευσιν. Νεώτατος, σχεδιάσας ζωήν ἀναχωρητοῦ, ἀφωσιωμένην εἰς προσευχήν, μελέτας καί συγγραφικήν ἐργασίν, μετέβη εἰς τό ὄρος Σινᾶ, ὅπου, ἐκτός τῶν κοινοβιατῶν ἀδελφῶν τοῦ ἐκεῖ περιφήμου Μοναστηρίου, ἦσαν εἰς διαφόρους τοποθεσίας του, καί πολυάριθμοι ἀναχωρηταί.
Αύτόθι προσῆλθε εἰς ἕνα ἀπό τούς καλύτερους ἀναχωρητάς, τόν Μαρτύριον, ὁ ὁποῖος καθωδήγει πνευματικῶς καί ἀσκητικῶς τόν νεαρόν Ἰωάννην. Μετά τετραετίαν ἐδέχθη τήν μοναχικήν κουράν, ἐξηκολούθησεν ὅμως νά μένη πλησίον τοῦ Μαρτυρίου καί μόνον μετά τόν θάνατον τούτου ἀπεσύρθη εἰς τήν θέσιν Θαλᾶν, εἰς τούς πρόποδας τοῦ Σινᾶ, ὅπου διέμεινε μέχρι τοῦ 639. Καί ἐπειδή ἡ φήμη καί τῶν ἀρετῶν του καί τῆς σοφίας του εἶχε διαδοθή εὐρύτατα, τοῦ προσήρχοντο πολλοί, καί λαϊκοί καί μοναχοί καί κληρικοί, καί διά νά τόν γνωρίσουν καί διά νά ζητήσουν τάς συμβουλάς του. Κατ’ ἐπίμονον ἀπαίτησιν τῶν κοινοβιατῶν ἀδελφῶν τῆς Μονῆς Σινᾶ, έδέχθη καί ἐχρημάτισεν ἐπί τινα ἔτη Ἡγούμενός των. Νοσταλγήσας ὅμως τήν ἐρημικήν του ζωήν καί τήν ἀπερίσπαστον ἐνασχόλησίν του εἰς τάς μελέτας του, ἄφησε τήν ἡγουμενίαν, πείσας τούς ἀδελφούς τοῦ Σινᾶ νά στέρξου εἰς τήν ἐκλογήν τοῦ ἀδελφοῦ του Γεωργίου. Τοιουτοτρόπως ἐπανῆλθε εἰς τό κελλί του τῆς θέσεως Θαλλᾶ, ὅπου ἀπέθανε περί τό 649-650.
Ὁ Ἰωάννης ἄφησε δύο συγγράμματα τήν Κλίμακα, τήν ὁποίαν οἱ μοναχοί προσωνόμαζαν καί ἁγίαν Κλίμακα, ἤ Κλίμακα τοῦ Παραδείσου, ἤ Κλίμακα τῶν ἀρετῶν, καί Λόγον πρός τόν Ποιμένα. Ὁ Ἰωάννης εἶχεν φίλον μοναχόν, ὡμώνυμόν του, ἡγούμενον εἰς τήν Μονήν Ραϊθοῦ, τήν παρά τήν Ἐρυθράν θάλασσαν. Καί τήν ἰδέαν τῆς συγγραφῆς τῆς Κλίμακος καί τόν τίτλον της θεωρεῖται ὅτι ὑπέβαλεν ὁ Ἱωάννης αὐτός. Τόν παρεκάλεσε νά χρησιμοποιήση τήν πολυμάθειάν του, τήν πεῖραν του καί τήν μεγάλην του πνευματικότητα εἰς συγγραφήν βιβλίου, τό ὁποίον νά ἤνε ὡς μία πνευματική Κλίμαξ φθάνουσα ἕως εἰς τά θύρας τοῦ Οὐρανοῦ καί φέρουσα ἔως ἐκεῖ ἀσφαλῶς καί ἐν εἰρήνη τούς χρησιμοποιοῦντας αὐτήν.
Ἡ «Κλῖμαξ» συνετάχθη εἰς σχῆμα τριάκοντα ὁμιλιῶν, αἱ ὁποῖαι ὅμως εἶνε μᾶλλον ἀρρητόρευτα ἀθροίσματα πνευματικῶν παρατηρήσεων καί συμβουλῶν. Τίτλοι των εἶνε οἱ ἑξῆς·α’) περί τῆς τοῦ ματαίου βίου βιαίας ἀποταγῆς β’) περί τῆς ἐν τῶ κόσμω λύπης γ΄) περί ξενιτείας, ἔνθα καί περί ὀνείρων δ΄) περί τῆς μακαρίας ὑπακοῆς ε΄) περί μετανοίας στ΄) περί μνήμης θανάτου ζ΄) περί τοῦ χαροποιοῦ πένθους η΄) περί ἀοργησίας καί πραότητος θ΄) περί μνησικακίας ι΄) περί καταλαλιᾶς ια΄) περί πολυλογίας καί σιωπῆς ιβ΄)περί ψεύδους ιγ΄) περί ἀκηδίας ιδ΄)περί τῆς παμφάγου δεσποίνης καί πονηρᾶς γαστρός ιε΄) περί ἀφθάρτου ἐν φθαρτοῖς ἐκ καμάτων καί ἱδρώτων ἁγνείας καί σωφροσύνης ιστ’) περί φιλαργυρίας, ἔνθα καί περί ἐλεημοσύνης ιζ΄) περί ἀναισθησίας, ἤγουν νεκρώσεως ψυχῆς ιη’) περί τῆς ἐν συνοδία ψαλμωδίας ιθ΄) περί σωματικῆς ἀγρυπνίας καί διαφορᾶς ἀγρυπνιῶν κ΄) περί δειλίας τῆς ἀνάνδρον κα΄) περί κενοδοξίας κβ’) περί ὑπερηφανείας κγ΄) περί τῶν ἀκαθάρτων λογισμῶν τῆς βλασφημίας κδ΄) περί πραότητος, ἀπλότητος καί ἀκακίας κε΄) περί τῆς ἐκ τῶν παθῶν ἀπωλείας τῆς ὑψίστης ταπεινοφροσύνης κστ΄) περί διακρίσεως λογισμῶν καί παθῶν καί ἀρετῶν κζ’) περί τῆς ἱερᾶς σώματος καί ψυχῆς ἡσυχίας καί περί διαφορᾶς καί διακρίσεως ἡσυχιῶν κη΄) περί τῆς ἱερᾶς καί μητρός τῶν ἀρετῶν προσευχῆς κθ΄) περί τοῦ ἐπιγείου οὐρανοῦ τῆς θεομιμήτου ἀπαθείας καί τελειότητος λ΄) περί τοῦ συνδέσμου τῆς ἐναρέτου τριάδος ἐν ἀρεταῖς, πίστεως, ἐλπίδος καί ἀγάπης.
Ἡ Κλῖμαξ ἐκυκλοφόρησεν εὐρύτατα μέ χειρογράφους ἀντιγραφάς, μέ συνέχειαν ἐκδόσεων, μέ μεταφράσεις καί σχόλια. Σπουδαῖοι ρωμαιοκαθολικοί συγγραφεῖς κρίνουν ὅτι διά τῆς Κλίμακός του ὁ Ἰωάννης ὁ Σιναΐτης ἔκαμεν εἰς τήν ἑλληνικήν ἀσκητικήν θεολογίαν ὅ,τι ὁ Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός εἰς τήν Δογματικήν μέ τό σπουδαιότατον ἔργον του: «Πηγή γνώσεως». Ἄλλοι δέ γνωματεύον ὅτι κανέν βιβλίον δέν διήγειρε τόσον γενικόν ἐνδιαφέρον ὄσον τό βιβλίον τῆς Κλίμακος, παρόμοιον πρός ἐκεῖνο, πού ἐπροκάλεσε κατόπιν τό βιβλίον:Μίμησις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ.
Τό ἔτερον ἔργον του: Πρός τόν Ποιμένα, πραγματεύεται διά τάς ἀρετάς, πού πρέπει νά ἔχη ὁ ἡγούμενος καί νά ἀσκῆ ὁ ἡγούμενος ἑνός Μοναστηρίου, καί εἶνε καί αὐτό πολυτιμώτατος καθοδηγός τῶν Ἡγουμένων.
Τόν 18ον αἰῶνα ἐξέδωκεν εἰς παράφρασιν τήν Κλίμακα, ὁ Ἱερεμίας Σιναΐτης, ὁ Κρής.
Πηγή: Οι βίοι των Αγίων, Μιχαήλ Γαλανού, Τόμος 1 Ιανουάριος-Μάρτιος, Εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας.
ΠΕΜΠΤΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΚΑΝΟΝΟΣ
Τήν Τετάρτη ἀπόγευμα, μεταξύ Δ΄ καί Ε΄ Κυριακῆς τῶν Νηστειῶν, ψάλλεται ἡ ἀκολουθία τοῦ «Μεγάλου Κανόνος», στό μέσο τοῦ Μικροῦ Ἀποδείπνου. Κανονικά εἶναι ὁ Ὄρθρος τῆς ἑπομένης καί μπορεῖ νά τελεῖται ἀγρυπνία μέ τή Θ. Λειτουργία τῶν Προηγιασμένων.
Κανόνες εἶναι μεγάλοι ὕμνοι, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦνται ἀπό μικρότερες ἑνότητες πού λέγονται Ὠδές (ἀπό τό ρῆμα ἄδω). Κάθε ὠδή ἀποτελεῖται ἀπό τόν Εἱρμό (τήν πρώτη δηλ. στροφή) καί τά ὑπόλοιπα 3-4 συνήθως Τροπάρια (τρέπονται, δηλ. ψάλλονται ὅπως τό πρῶτο, ὁ εἱρμός). Κανόνες ὑπάρχουν μέ διάφορο ἀριθμό ὠδῶν. Ὑπάρχουν Κανόνες μέ δύο ὠδές, μέ τρεῖς (τριώδιο), μέ τέσσερις, πέντε μέχρι ἐννέα ὠδές (ἐννέα εἶναι καί οἱ Βιβλικές Ὠδές).
Ὁ Κανών αὐτός λέγεται Μέγας, λόγω τοῦ πλήθους τῶν τροπαρίων πού περιέχουν οἱ ἐννέα ὠδές του. Σ’ αὐτά περιλαμβάνονται σήμερα καί τά τροπάρια πού πρόσθεσαν μεταγενέστεροι Ὑμνογράφοι: γιά τήν Ὁσία Μαρία καί γιά τόν ἴδιο, τόν Ἅγιο Ἀνδρέα. Ἔτσι στό σύνολό του ὁ Μέγας Κανών ἔχει 11 Εἱρμούς, (ἡ β΄ καί γ΄ Ὠδή ἔχουν ἀπό 2 Εἱρμούς) καί 250 Τροπάρια (ἡ β΄ Ὠδή ἔχει 41 Τροπάρια!).
Συγγραφέας τοῦ Μ. Κανόνα εἶναι ὁ Ἅγιος Ἀνδρέας, ὁ Ἱεροσολυμίτης. Ἦταν Μοναχός τῆς Ἱ. Μονῆς τοῦ Ἁγίου Σάββα. Ἐχρημάτισε γραμματέας τοῦ Πατριάρχου Ἱεροσολύμων, συμμετεῖχε στήν ΣΤ΄ Οἰκουμενική Σύνοδο τό 680 καί μετά, ἀφοῦ ἐξελίχθηκε στά διάφορα ἐκκλησιαστικά ὑπουργήματα, ἐκλέχθηκε Ἀρχιεπίσκοπος Κρήτης.
Συνέγραψε πολλούς κανόνες καί διάφορα συγγράμματα. Τό σπουδαιότερο ὑμνογραφικό του ἔργο εἶναι ὁ Μέγας Κανών πού θεωρεῖται καί τό «Κύκνειό» του ἄσμα. Ἀπέθανε γύρω στό 740, στή Λέσβο, ὅπου βρέθηκε, εἴτε ἐπιστρέφοντας στήν Κρήτη ἀπό τήν Κωνσταντινούπολη, εἴτε ἐξόριστος, ὡς ὑποστηρικτής τῶν Ἁγίων Εἰκόνων.
Περιεχόμενο τοῦ Μ. Κανόνα
Ἀνατρέχει σ’ ὅλα τά πρόσωπα τῆς Παλαιᾶς καί Καινῆς Διαθήκης προβάλλοντας τίς πράξεις – καλές ἤ κακές τῶν δικαίων πρός μίμηση καί τῶν ἀδίκων πρός ἀποφυγή.
Ἡ κεντρική ἰδέα τοῦ Κανόνα εἶναι ἡ Μετάνοια. Αὐτή θεωρεῖ ὁ Ποιητής θύρα τοῦ Παραδείσου. Ἐφ’ ὅσον δέν ἔχουμε καρπούς μετανοίας, ἄς προσφέρουμε στόν Θεό τή συντετριμμένη καρδία μας καί ἄς ἀναγνωρίσουμε τήν πνευματική μας πτώχεια.
Ὁλόκληρο τό πένθιμο καί κατανυκτικό περιεχόμενο τοῦ ἀριστουργήματος αὐτοῦ συνοψίζεται στό Τροπάριο:
«Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις; τό τέλος ἐγγίζει καί μέλλεις θορυβεῖσθαι (πρόκειται νά θορυβηθείς) ἀνάνηψον οὖν, ἵνα φείσηταί σου (σύνελθε λοιπόν γιά νά σέ λυπηθεί) Χριστός ὁ Θεός, ὁ πανταχοῦ παρών καί τά πάντα πληρῶν». Ὁ Μ. Κανόνας ψάλλεται τμηματικά τίς τέσσερις πρῶτες ἡμέρες τῆς «Καθαράς Ἑβδομάδας», (ΔΕΥΤΕΡΑ ἕως ΠΕΜΠΤΗ), μαζί μέ τό Μέγα Ἀπόδειπνο.
Πηγή: ΛΑΤΡΕΥΤΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ Στοιχεῖα Ἀγωγῆς γιά τήν τάξη καί τή Λατρεία τῆς Ἐκκλησίας , Γεώργιος Σ. Κουγιουμτζόγλου Πρεσβύτερος, ΣΤ΄ΕΚΔΟΣΗ
